Rammstein, album „Rammstein” (2019)

Pierwszy zareagował Felix Klein, pełnomocnik rządu niemieckiego ds. walki z antysemityzmem. W wywiadzie udzielonym dla dziennika Bild oskarżył zespół o przekroczenie „czerwonej linii”, dodając, że jeśli służy to wyłącznie promocji nowego albumu, to uważa to za pozbawione smaku przekroczenie wolności artystycznej. Zareagowała także ocalała z Holocaustu Charlotte Knobloch, była przewodnicząca Centralnej Rady Żydów, dopatrując się w tej scenie wykorzystania cierpienia milionów Żydów dla celów rozrywkowych. Żydowski historyk Michael Wolffsohn nazwał teaser „nie do przyjęcia formą profanacji”, a Karin Prien, rzeczniczka Forum Żydowskiego w partii CDU, oceniła zapowiedź jako „obrzydliwość bez smaku ”, która według niej miała służyć jedynie do „generowania kliknięć”. W nieco bardziej stonowany sposób wypowiedziała się Iris Rosenberg, rzeczniczka instytutu Yad Vashem, najważniejszego na świecie miejsca pamięci o Holokauście w Jerozolimie, apelując o odpowiedzialne działania artystów i poszanowanie pamięci ofiar Holocaustu. I tylko ekspert FDP (Wolnej Partii Demokratycznej Niemiec), Alexander Graf Lambsdorff, sugerował, by poczekać z ostatecznymi ocenami do publikacji teledysku.

Jak widać, już sama liczba komentarzy ze strony znaczących osobistości niemieckiej sceny politycznej najlepiej świadczy o skali zadymy, jaka się rozpętała po upublicznieniu teasera. A wszystko dlatego, że oceniano nie teledysk, a tylko jego zapowiedź, mając zapewne w pamięci skandale, jakie w przeszłości wywoływał zespół. Tymczasem wystarczy nawet pobieżnie zapoznać się z pełnym wideoklipem, by nie mieć żadnych wątpliwości co do prawdziwych intencji muzyków. Mówiąc krótko, krytykowanie dzieła artystycznego przed jego premierą po raz kolejny okazało się niepotrzebne, przedwczesne, a w efekcie nieco kompromitujące nie dla artystów, ale dla krytyków, zbyt pochopnie wyrażających swe opinie. Zresztą najlepszy dowód, że po publikacji teledysku nie było już słychać tego typu krytycznych głosów.

Zacznijmy jednak od początku – o czym jest utwór i teledysk? Bez wątpienia o trudnej historii Niemiec, choć np. serwis SongFacts sugeruje, że jest to raczej refleksja nad niemiecką historią konfliktów. Patrząc jednak z perspektywy Polski, czy nam się to podoba, czy nie, nierozerwalnie związanej z historią naszych zachodnich sąsiadów, można uznać, że jest to bez wątpienia coś więcej, niż tylko „refleksja nad niemiecką historią konfliktów”. To bardzo gorzkie spojrzenie na historię Niemiec – ojczyznę muzyków Rammsteina, dodajmy od razu. Widać to zarówno po tekście, jak i po kapitalnie zrealizowanym teledysku. Do rzeczy zatem – zacznijmy od tłumaczenia liryki.

„Niemcy” – Rammstein

Ty (w przeszłości, w przeszłości, w przeszłości,
     w przeszłości)
Tak bardzo płakałaś (płakałaś, płakałaś, płakałaś,
     płakałaś)
W duchu rozdarta (rozdarta, rozdarta, rozdarta,
     rozdarta)
W sercu zjednoczona (zjednoczona, zjednoczona,
     zjednoczona, zjednoczona)
My (jesteśmy, jesteśmy, jesteśmy,
     jesteśmy)
Już tak długo razem (jesteście, jesteście, jesteście,
     jesteście)
Twój oddech mroźny (tak mroźny, mroźny, mroźny,
    mroźny)
A serce w płomieniach (tak gorące, gorące, gorące,
     gorące)
Ty (możesz, możesz, możesz, możesz)
Ja (wiem, wiem , wiem, wiem)
My (jesteśmy, jesteśmy, jesteśmy, jesteśmy)
Wy (pozostaniecie, pozostaniecie, pozostaniecie,
     pozostaniecie)

Niemcy – moje serce w płomieniach
Chcę was kochać i przeklinać
Niemcy – mrozicie swoim oddechem
Niby młode, a już tak stare
Niemcy!

Ja (w przeszłości, w przeszłości, w przeszłości,
     w przeszłości)
Nigdy was nie opuszczę (płaczesz, płaczesz, płaczesz,
     płaczesz)
Można was kochać (kochasz, kochasz, kochasz,
     kochasz)
I nienawidzić (nienawidzisz, nienawidzisz,
     nienawidzisz, nienawidzisz)
Zadufane, zarozumiałe, wyniosłe
Oddane, zadziwiające, zaborcze
Niemcy, Niemcy ponad wszystko

Niemcy – moje serce w płomieniach
Chcę was kochać i potępiać
Niemcy – mrozicie swoim oddechem
Niby młode, a już tak stare
Niemcy – wasza miłość
To przekleństwo i błogosławieństwo
Niemcy – nie potrafię
Dać wam mojej miłości
Niemcy!

Ty
Ja
My
Wy
Ty (niepotrzebnie wszechpotężne)
Ja (zmęczony nadludźmi)
My (kto wyżej się wspina, ten niżej upada)
Wy (Niemcy, Niemcy ponad wszystko)

Niemcy – moje serce w płomieniach
Chcę was kochać i potępiać
Niemcy – mrozicie swoim oddechem
Niby młode, a już tak stare
Niemcy – wasza miłość
To przekleństwo i błogosławieństwo
Niemcy – nie potrafię
Dać wam mojej miłości
Niemcy!

W przypadku tego tekstu omawianie go w oderwaniu od znakomitego teledysku byłoby niczym opisanie Luwru wyłącznie poprzez pryzmat materiałów użytych do jego budowy. Tekst jest bowiem uzupełnieniem głęboko poruszającego filmu; bez znakomitego teledysku ten utwór nie robiłby tak piorunującego wrażenia.

Co ciekawe, tekst i teledysk wyjątkowo przypadły do gustu polskim środowiskom… prawicowym. Nie ma się co dziwić – film odbierany jest przez nie jako opis „prawdziwego” obrazu „zdegenerowanych” Niemiec. Polecam zwłaszcza wypowiedzi dyskutantów pod tekstem autorstwa pink-panther – są szczególnie barwne i jednoznaczne w ocenie. Jak już wspominałem, muzycy Rammsteina pokazali w teledysku Niemcy bez upiększeń, bez nadęcia, niejako bez retuszu; a jednak oglądając teledysk i czytając tekst nie można się oprzeć wrażeniu, że jest to obraz mówiący o wyjątkowo trudnej miłości do ojczyzny, która może i ma na sumieniu wiele grzechów i w związku z tym ciężko jest ją kochać, ale to przecież ojczyzna; ta trudna miłość może jest trochę jak miłość do matki, której się nie wybiera, która może i popełniła wiele błędów wychowawczych, ale zawsze to jednak matka, której tyle się zawdzięcza i która zrobiła dla nas tyle dobrego.

Patrząc więc na komentarze i surowe oceny Niemiec wystawiane przez ludzi prawicy, przez które przebija pozytywny odbiór dzieła muzyków Rammsteina, nie mogłem się powstrzymać przed próbą zastanowienia się, co by było, gdyby analogiczny teledysk na temat Polski nagrał któryś z polskich niepokornych zespołów metalowych, takich jak Behemoth czy Vader. Mogę się założyć, że takie dzieło zostałoby odebrane przez prawicę nie jako gorzki obraz polskiej rzeczywistości, ale jako przejaw totalnej degeneracji „środowisk lewackich”. Muzycy zostaliby zapewne jednoznacznie osądzeni jako „antypolacy”, a ich dzieło zostałoby uznane za bezpardonowy atak na naszą ojczyznę. Bartosz Godziński z NaTemat.pl zauważa, że Amerykanie regularnie rozliczają się z kontrowersyjnymi epizodami ze swojej historii w dziełach kultury, natomiast w Polsce zawsze kończy się to po prostu źle. No bo przecież na Niemcy i Rosję można pluć bez opamiętania, a na Polskę nie wolno złego słowa powiedzieć, nawet jeśli w tym kraju dochodzi do skandalicznego psucia państwa czy obscenicznych kłótni rzekomej „elyty” narodu zasiadającej w sejmowych ławach. Zostawmy jednak polskie piekiełko samemu sobie (w swoim bagnie politycy czują wszak najlepiej), skupmy się na gorzkim utworze Rammsteina.

Germania, przedstawiona na fresku Filipa Veita (ok. 1835 r.), i wielu innych “personifikacjach”, jest oczywiście białą kobietą. Rammstein wiedział to dobrze

Zastanawiające jest też jej pierwsze pojawienie się w filmie, w scenie rozgrywającej się w 16 roku naszej ery – roku, w którym ustanowiono granicę Cesarstwa Rzymskiego na Renie. Stało się to siedem lat po bitwie w Lesie Teutoburskim pomiędzy zjednoczonymi plemionami germańskimi a wciągniętymi w zasadzkę trzema legionami rzymskimi, które zostały wycięte do nogi (z pogromu uratowało się ledwie kilku żołnierzy). W wydarzeniach tych upatruje się często prapoczątków dzisiejszych Niemiec – nie bez powodu – Niemcy zjednoczyli się wtedy w tak spektakularny sposób po raz pierwszy w historii, a Rzym nigdy więcej nawet nie próbował podbić terenów dzisiejszych Niemiec. Wracając do Germanii – w opisywanej scenie widzimy ją odcinającą głowę wokalisty Rammsteina, Tilla Lindemanna. Bez wątpienia traktuje tę głowę jak trofeum zdobyte na Rzymianach. Nic dziwnego, że widzący to rzymscy legioniści, wpadając w furię, ruszają do ataku.

Kolejno ukazujące się naszym oczom sceny nie pozostawiają żadnych wątpliwości: żadna z nich nie gloryfikuje czegokolwiek, raczej obnaża historię Niemiec, pokazując ją bez upiększeń i bez przemilczeń. Film ilustruje, jak trudną przeszłość mają za sobą Niemcy. Po obejrzeniu teledysku łatwo zrozumieć, dlaczego już na początku tekstu padają słowa pod adresem Germanii: Ty, [która] tak bardzo płakałaś. Już w drugiej scenie pojawia się w nim u-boot niejako w tle muzyków przebranych za kosmonautów, taszczących pojemnik przypominający trumnę (do tej sceny jeszcze wrócimy); w kolejnych widzimy m.in. egzekucję więźniów z obozu koncentracyjnego (odgrywanych przez samych muzyków) tuż po starcie rakiety V2, katastrofę sterowca „Hindenburg” z 1937 roku, konsekwencje hiperinflacji po I wojnie światowej, symbolizowane przez scenę z więzienia, do którego trafiają przerażeni, prawdopodobnie niewypłacalni przedstawiciele klasy średniej (odgrywani znów przez muzyków grupy), otoczenie Ericha Honeckera (w którego wciela się Till Lindemann, wokalista grupy), wieloletniego przywódcy NRD (odpowiedzialnego m.in. za dziesiątki zabitych w trakcie próby przejścia przez słynny mur berliński), wspominanych już mnichów ucztujących na ciele Germanii, uliczne bitwy protestujących studentów z przełomu lat 60-tych i 70-tych z policją, a następnie lewackich bojowników ze słynnej grupy Baader-Meinhof (RAF) z lat 70-tych, obecnie bez ideowych upiększeń określanych mianem zwykłych terrorystów, płonące stosy książek, które w 1933 r. uznano za opozycyjne w stosunku do ideologii narodowego socjalizmu, płonącą na stosie czarownicę, i rycerzy najpierw podążających na pole bitwy, a potem walczących z wrogami Niemiec. A wszystko to na pewno nie jest pokazywane po to, by wzbudzić litość, zrozumienie czy akceptację, skoro wyraźnie przejęty, zmęczony nadludźmi Lindemann, śpiewa: Niemcy – wasza miłość to przekleństwo i błogosławieństwo; Niemcy – nie potrafię dać wam mojej miłości. To dramatyczne wyznanie kogoś, kto chciałby kochać swą ojczyznę, a nie potrafi: Niemcy – moje serce w płomieniach; chcę was kochać i potępiać; Niemcy – mrozicie swoim oddechem.

Słynny pocałunek Leonida Breżniewa (I Sekretarza ZSRR) i przywódcy Wschodnich Niemiec (NRD) Erica Honeckera w 1979 r. Pocałunek po latach doczekał się nawet muralu w Niemczech (źródło: AP, Helmut Lohmann / dziennik.pl)

Urodziłem się w Polsce i jako osoba mocno zainteresowana historią, zwłaszcza najnowszą, mam świadomość, jak trudną historię ma za sobą mój kraj, ciężko doświadczony np. w czasie ostatniej wojny światowej przede wszystkim właśnie ze strony Niemców. Gdy pomyślę o dramacie mojej Mamy, która straciła swego ukochanego Ojca, oficera rezerwy, w 1942 roku w Auschwitz (mój Dziadek nie był Żydem – Niemcy w ten sposób potraktowali niejednego polskiego oficera rezerwy, który nie zdążył na miejsce koncentracji swojej jednostki w 1939 r.), rozumiem doskonale, że trudna historia mojej Ojczyzny to naprawdę nic w porównaniu z tym, jak kontrowersyjną przeszłość swojego kraju mają nasi sąsiedzi zza zachodniej granicy. Nie potrafię sobie nawet wyobrazić, co czułbym do ojczyzny, która ma za sobą aż tak ciężką przeszłość, jak Niemcy, które wywołały dwie ostatnie wielkie wojny w Europie i które są odpowiedzialne za rozpętanie Holocaustu. Tym bardziej doceniam kunszt muzyków Rammsteina, którzy opowiedzieli o tym w utworze „Deutschland” moim zdaniem po mistrzowsku. Czapki z głów!!!

Artyści nie unikają wybitnie trudnych tematów, wprost przeciwnie! Świadczy o tym zwłaszcza wykorzystanie w tekście słynnej frazy z nazistowskiego hymnu „Deutschland, Deutschland über alles”, co prawda w nieco zmienionej (zapewne celowo) wersji (Deutschland, Deutschland über allen), znaczeniowo jednak bardzo zbliżonej do oryginału. Słowa te padają z ust Lindemanna w chwili, gdy ma na sobie pasiak z obozu koncentracyjnego, nie można więc mieć żadnych wątpliwości, że czyni to przewrotnie. Zresztą – słowa te brzmią nie tylko przewrotnie, ale też gorzko; są pełne żalu do przodków, którzy zgotowali wielu nacjom piekło, a swoich potomków do dziś wciskają w glebę ze wstydu.

Nawiasem mówiąc, niesamowite ciarki przeszły mi po plecach, gdy obejrzałem wykonanie „Deutschland” na koncercie w Moskwie 29 lipca 2019 r. Choć w 1941 r. niewiele brakowało, by niemieccy żołnierze defilowali po Placu Czerwonym przed Kremlem śpiewając „Deutschland, Deutschland über alles”, dzięki niewiarygodnemu heroizmowi żołnierzy radzieckich nigdy jednak do tego nie doszło; niemal identyczne słowa zabrzmiały natomiast za sprawą muzyków Rammsteina w roku 2019, na dodatek wyśpiewane gremialnie przez… rosyjskich fanów grupy. Już sam ten fakt najlepiej świadczy o wielkości i jakości dzieła, które stworzyli muzycy; fani doskonale zrozumieli genialne przesłanie tekstu, śpiewając je wraz z Lindemannem, co raz jeszcze dowodzi, jak wielką ignorancją wykazali się wszyscy ci, którzy pochopnie skrytykowali teaser teledysku.

Palenie książek na placu Opernplatz w Berlinie w 1933 r. (źródło: Wikipedia)

Masowy grób więźniów obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen, kwiecień 1945 r. (źródło: Wikipedia)

Mur berlinski – ciało uciekiniera z NRD (Günter Litfin) wydobywane ze Sprewy w 1961 r. (źródło: Wikipedia)

Zespół Rammstein ze szczeniakami w 2019 r.  Nie są to, jak w teledysku, młode wilczki (czy też owczarki niemieckie), ale jak widać sam psi motyw miał znaczenie dla zespołu i jego przekazu (źródło: Facebook)